Ένα χαρακτηριστικό του Phlomis fruticosa Ασφάκα είναι οι φαρμακευτικές ιδιότητες, γνωστές στους αρχαίους Έλληνες, που έφτιαχναν τα γιατροσόφια μαζί με άλλα φυτά.
Tα φυτά του γένους Phlomis αναφέρονται αρχικά από τον Διοσκουρίδη ως βότανα και χρησιμοποιούνται στην παραδοσιακή ιατρική για την θεραπεία διαφόρων παθήσεων όπως το διαβήτη, το γαστρικό έλκος, τις αιμορροΐδες, την φλεγμονή, την προστασία του ήπατος, των νεφρών, της καρδιάς, των οστών καθώς και την επούλωση των πληγών. Σήμερα, οι μεσογειακοί πληθυσμοί καταναλώνουν ορισμένα είδη Phlomis ως αφέψημα βοτάνων.
Επιστημονική ονομασία: Phlomis fruticosa L. 17 llina Salisb., Beloakon luteum Raf., Phlomis latifolia Mill., Phlomis portae A.Kern., Phlomis salviifolia Stokes, Phlomis scariosa C.Presl.
Ελληνική ονομασία: Φλωμίς η θαμνώδης
Κοινές ονομασίες: Φλόμις.
Περιγραφή, Βιότοπος:
Το P. fruticosa, εν μέρει λόγω της χρήσης του ως καλλωπιστικό φυτό σε κάποιες χώρες, έχει την πιο ευρεία διανομή, αφού απαντάται σε όλο το εύρος της Μεσογειακής λεκάνης. Φύεται σε ηλιόλουστες θέσεις, σε βραχώδεις τοποθεσίες, καλύπτοντας μεγάλες άγονες εκτάσεις κυρίως της ΝΔ Ελλάδος.
Είναι κοινός πολυετής αυτοφυείς αειθαλής θάμνος της οικογένειας των Lamiaceae, αστεροειδές τρίχωμα και πολύκλαδους βλαστούς, με ύψος που φτάνει τα 2 μέτρα και έως 2 μέτρα διάμετρο.
Τα φύλλα του είναι λογχοειδή, λογχοειδώς-ωοειδή ή ελλειψοειδή, με βάση στρογγυλεμένη, σπάνια απότομα κομμένη και μίσχους 10-15 mm (Εικόνα 1.2). Τα μεγάλα φύλλα του έχουν διαστάσεις 40-75 x 15-30 mm, ενώ τα μικρά έχουν διαστάσεις 15-40 x 8-15 mm. Το έλασμά τους είναι καναλιοειδές ή διπλωμένο κατά μήκος του κεντρικού νεύρου, και το χρώμα τους γκριζοπράσινο στην άνω, λευκοπράσινο ή λευκοκίτρινο στην κάτω επιφάνεια. Έχουν κράσπεδα ακέραια ή με αμυδρή αμβλεία οδόντωση, επίπεδα ή ελαφρά κυματιστά.
Σχηματίζει ταξιανθία με 1- 2 ημισφαιρικούς σπονδύλους, αποτελούμενους από (10-) 15-30 άνθη. Ανά σπόνδυλο φύονται δύο βράκτια μεγέθους 30-45 x 10-20 mm, τα οποία είναι εύπτωτα μετά την άνθιση, ωοειδή έως ελλειψοειδή, άμισχα και παρόμοια με τα φύλλα. Τον κάθε σπόνδυλο περιβάλλουν πολυάριθμα βρακτίδια διαστάσεων 10-20 x 3-6 mm, λογχοειδή, βλεφαριδωτά και άμισχα. Ο άμισχος, σωληνοειδής του κάλυκας (10-17 mm) είναι απότομα κομμένος στο άνω τμήμα, με 5 βελονοειδείς σχεδόν κάθετα προς το σωλήνα εκφυόμενους οδόντες μήκους περίπου 2 mm. Η στεφάνη είναι δίχειλη, με ιδιαίτερα κυρτό επάνω χείλος, έντονα κίτρινη και συχνά λευκή στα κράσπεδα του κάτω χείλους. Ανθίζει από Απρίλιο – Ιούνιο.
Τα σπέρματα έχουν σχήμα περίπου τριγωνικής πυραμίδας μήκους 7 mm, λεία επιφάνεια και χρώμα σκούρο καφέ.
Άλλα είδη στην Ελλάδα:
- Phlomis bourgaei, με άνθη κίτρινα ή καστανοκίτρινα, οι μεγαλύτεροι οδόντες του κάλυκα 2-5 χιλ, βρακτίδια σουβλοειδή, γραμμοειδή ή στενώς λογχοειδή, 1-4 χιλ. πλάτους, βρακτίδια και κάλυκες αδενωδώς τριχωτά. οδόντες κάλυκα 4-5 χιλ., με παρουσία σε Νησιά Δυτικού Αιγαίου.
- Phlomis cretica, με άνθη κίτρινα ή καστανοκίτρινα, οι μεγαλύτεροι οδόντες του κάλυκα 2-5 χιλ, βρακτίδια σουβλοειδή, γραμμοειδή ή στενώς λογχοειδή, 1-4 χιλ. πλάτους, βρακτίδια και κάλυκες αστεροειδώς τριχωτά, οδόντες κάλυκα 1-4 χιλ., με παρουσία σε Πελοπόννησος, Νησιά Δυτικού Αιγαίου και Κρήτη και Κάρπαθος.
- Phlomis floccosa, με άνθη κίτρινα ή καστανοκίτρινα, συνήθως ψηλότερα από 60 εκ. έλασμα φύλλων συνήθως 3-10 εκ., ευρέως λογχοειδές έως ωοειδώς επίμηκες. Στεφάνη συνήθως 25-35 χιλ, βρακτίδια και οδόντες κάλυκα με αγκιστροειδή κατάληξη με παρουσία σε Κρήτη και Κάρπαθος, Νησιά Δυτικού Αιγαίου.
- Phlomis fruticosa, με άνθη κίτρινα ή καστανοκίτρινα, βρακτίδια αδενωδώς ή μη αδενωδώς εριώδη, έλασμα φύλλων ακρότομο ή ευρέως σφηνοειδές στην βάση. Βρακτίδια και κάλυκες με μίγμα αδενωδών και μη αδενωδών τριχών, με παρουσία σε Νότια Πίνδος, Βόρεια Πίνδος, Θεσσαλία, Στερεά Ελλάδα, Εύβοια και Σποράδες, Πελοπόννησος, Ιόνια Νησιά, Κυκλάδες, Κρήτη και Κάρπαθος.
- Phlomis grandiflora, με άνθη κίτρινα ή καστανοκίτρινα, οι μεγαλύτεροι οδόντες του κάλυκα 2-5 χιλ, βρακτίδια αντωοειδή ή ευρέως λογχοειδή, 3-8 χιλ. πλάτους., επίσης βρακτίδια με μικρούς ποδισκοφόρους αδένες και μόνον αραιό αστεροειδές χνούδι στην εξωτερική πλευρά, με παρουσία σε Νησιά Δυτικού Αιγαίου.
- Phlomis herba-venti subsp. pungens (Willd.) ≡ Phlomis pungens Willd., με άνθη πορφυροϊώδη, ανώτερο χείλος στεφάνης κυρτό, χείλος όχι βλεφαριδωτό, βλαστός και βρακτίδια μη αδενώδη, με παρουσία σε Βορειοανατολική Μακεδονία, κεντρική Μακεδονία, Θεσσαλία, Στερεά Ελλάδα, Πελοπόννησος.
- Phlomis lanata = Phlomis microphylla Sieber, με άνθη κίτρινα ή καστανοκίτρινα, θαμνίσκος 25-60 εκ. ύψους. Έλασμα φύλλων 10-25 χιλ, ευρέως ελλειψοειδώς επίμηκες, αμβλύ, στεφάνη 20-25 χιλ., με παρουσία σε Κρήτη και Κάρπαθος.
- Phlomis lycia, με άνθη κίτρινα ή καστανοκίτρινα, συνήθως ψηλότερα από 60 εκ. Έλασμα φύλλων συνήθως 3-10 εκ., ευρέως λογχοειδές έως ωοειδώς επίμηκες. Στεφάνη συνήθως 25-35 χιλ, οι μεγαλύτεροι οδόντες του κάλυκα περ. 1 χιλ, με παρουσία σε Νησιά Δυτικού Αιγαίου.
- Phlomis pichleri, με άνθη κίτρινα ή καστανοκίτρινα, βρακτίδια αδενωδώς ή μη αδενωδώς εριώδη, έλασμα φύλλων καρδιοειδές στην βάση. Βρακτίδια και κάλυκες με αστεροειδείς μη αδενώδεις τρίχες μόνον, με παρουσία σε σε Κρήτη και Κάρπαθος.
- Phlomis samia, με άνθη πορφυροϊώδη, ανώτερο χείλος στεφάνης κυρτό, χείλος όχι βλεφαριδωτό, βλαστός και βρακτίδια με αδενώδεις τρίχες, με παρουσία σε Βορειοανατολική Μακεδονία, κεντρική Μακεδονία, Νότια Πίνδος, Θεσσαλία, Στερεά Ελλάδα, Εύβοια και Σποράδες, Πελοπόννησος, Νησιά Δυτικού Αιγαίου.
- Phlomis tuberosa = Phlomoides tuberosa (L.) Link, με άνθη πορφυροϊώδη, ανώτερο χείλος στεφάνης ευθύ, εσωτερικό χείλος βλεφαριδωτό, με παρουσία σε Βορειοανατολική Μακεδονία, κεντρική Μακεδονία, Βόρεια Πίνδος.
Παλαιότερα χρησιμοποιούνταν για την κατασκευή μπαρούτης.
Το μέλι της Phlomis fruticosa Ασφάκα, Μελισσοκομικό φυτό:
ΗPhlomis fruticosa Ασφάκα είναι φυτό αμφισβητούμενης μελισσοκομικής αξίας. Έχει μακρύ κάλυκα και δυσκολεύονται οι μέλισσες να πάρουν το νέκταρ.
Είναι από τα λίγα φυτά που οι μέλισσες δεν παίρνουν το νέκταρ τους, εκτός από σπάνιες περιπτώσεις στο τέλος της ανθοφορίας της ή μετά από βροχή όταν τα λουλούδια γεμίζουν νερό, τότε η παραγωγή μελιού είναι εντυπωσιακή με πολύ καλής ποιότητας, με ευχάριστη γεύση και ανοικτό κίτρινο χρώμα.
Ανθίζει από Απρίλιο – Ιούνιο και δίνει νέκταρ και γύρη.
Θεραπευτικές ιδιότητες:
Ένα χαρακτηριστικό του είναι οι φαρμακευτικές ιδιότητες, γνωστές στους αρχαίους Έλληνες, που έφτιαχναν τα γιατροσόφια μαζί με άλλα φυτά. Μάλιστα λέγεται ότι εκκρίνει μία αντιοξειδωτική ουσία, η οποία βοηθά και είναι αντίθετη στη κυτταρική γήρανση.
Δρα ως αποχρεμπτικό, μαλακτικό, ήπιο διουρητικό, ήπιο ηρεμιστικό και επουλωτικό. Τα άνθη είναι ευεργετικά για το αναπνευστικό σύστημα. Τονώνουν τις βλεννογόνους μεμβράνες του αναπνευστικού, μειώνοντας τις φλεγμονές και διεγείροντας την παραγωγή υγρών, διευκολύνοντας έτσι την απόχρεμψη. Θεωρούνται ειδικό ίαμα για τη βρογχίτιδα, όταν υπάρχει έντονος βήχας με ερεθισμό του λαιμού.
Σύμφωνα με την διατριβή του Στεφανάκη (2017) το φαρμακευτικό προφίλ των συστατικών που απομονώθηκαν από το υβρίδιο Ρ. × commixta είναι σε συμφωνία με τις εφαρμογές της λαϊκής ιατρικής όπως αναφέρονται στη βιβλιογραφία και είναι ενδεικτικό της δυνατότητας χρήσης του φυτού στη σύγχρονη φαρμακευτική.
Μεγάλος είναι και ο αριθμός των ειδών που χρησιμοποιούνται ως φυτικό έγχυμα για τη θεραπεία γαστρεντερικών διαταραχών (P. lycia, P. lychnitis, P. fruticosa).
Ωστόσο, τα ίδια είδη μπορεί να έχουν μεταβλητές χρήσεις από τη μια χώρα στην άλλη, όπως για παράδειγμα το είδος P. fruticosa που χρησιμοποιείται στην Ιταλία ως αντιβηχικό, επουλωτικό ή ως καρύκευμα στην μαγειρική, ως βελτιωτικό οσμής και γεύσης στα τρόφιμα, ενώ στην Τουρκία και την Ελλάδα, χρησιμοποιείται στη θεραπεία του γαστρικού έλκους.
Στην Ιταλία το P. fruticosa L. χρησιμοποιείται ως αντιβηχικό αφέψημα, σαν μπαχαρικό σε σάλτσα για ζυμαρικά που παρασκευάζεται από το τηγάνισμα των φύλλων σε λίπος μπέικον, βούτυρο ή ελαιόλαδο. Τα φύλλα χρησιμοποιούνται ως κατάπλασμα στις πληγές.
Στην Tουρκία οι ταξιανθίες και τα φύλλα χρησιμοποιούνται για την παρασκευή αφεψήματος ως ορεκτικό, διεγερτικό, τονωτικό, για τους πόνους στο στομάχι και δυσπεψία.
Στην Ελλάδα χρησιμοποιείται για να καταπραΰνει τους πονεμένους μύες και τις αρθρώσεις, μέσω των φύλλων χορηγούνται ως αφέψημα και οι σπόροι χρησιμοποιούνται τοπικά. Για τα γαστρικά έλκη τα φύλλα εμβαπτίζονται σε νερό με μέλι ή κρασί και λαμβάνονται από το στόμα.
Καλλιέργεια, Πολλαπλασιασμός:
Τα καλοκαιρινά φύλλα του φυτού Phlomis fruticosa L., εκπτύσσονται κατά τη διάρκεια της άνοιξης, ενώ κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού ο ρυθμός του μεταβολισμού τους παραμένει σε χαμηλά επίπεδα. Με την έλευση της φθινοπωρινής περιόδου, τα φύλλα απορροφούν νερό κατά την διάρκεια των βροχών, αυξάνονται σε μέγεθος και ανακτούν τις φυσιολογικές τους λειτουργίες.
Έτσι, τα καλοκαιρινά φύλλα προσφέρουν ενέργεια για την ανάπτυξη των χειμερινών φύλλων στις αρχές του χειμώνα.
Τόσο η ανάκαμψη των καλοκαιρινών όσο και η έκπτυξη των χειμερινών φύλλων εξαρτώνται χρονικά από την έναρξη της περιόδου των βροχών, έτσι ώστε τα δύο είδη φύλλων να συνυπάρχουν στα φυτά έως το τέλος της άνοιξης. Τότε εκπτύσσονται τα καλοκαιρινά φύλλα που έχουν χαμηλότερο λόγο επιφάνειας προς όγκο και υψηλότερη ειδική μάζα φύλλου έναντι των χειμερινών (Κυπαρίσσης, 1995).
Στο φυτό P. fruticosa L., τα χειμερινά φύλλα είναι αμφιστοματικά με εκτεταμένους μεσοκυττάριους χώρους, λιγοστές τρίχες στην επιδερμίδα, ελάχιστα προϊόντα δευτερογενούς μεταβολισμού και καλά ανεπτυγμένους χλωροπλάστες στα κύτταρά τους.
Τα θερινά φύλλα έχουν ξηροφυτικό χαρακτήρα, είναι συμπαγή, υποστοματικά, με πυκνές τρίχες και μεγάλες ποσότητες προϊόντων δευτερογενούς μεταβολισμού στα κύτταρα του μεσόφυλλού τους.
Με το ηλεκτρονικό μικροσκόπιο διέλευσης φαίνονται εντυπωσιακές διαφορές, καθώς οι χλωροπλάστες των δύο τύπων φύλλων είναι τελείως διαφορετικοί. Στα χειμερινά φύλλα έχουν ανεπτυγμένο σύστημα θυλακοειδών και πολυάριθμα γκράνα, ενώ στα θερινά η δομή τους παραπέμπει σε χλωροπλάστες του κολεού των δεσμίδων των C4 φυτών.
Στα θερινά φύλλα παρατηρούνται κρύσταλλοι στο χυμοτόπιο των κυττάρων του μεσόφυλλου.
Η δυνατότητα δημιουργίας υποστοματικών αλλά και αμφιστοματικών φύλλων ανάλογα με την εποχή, καθώς και οι δομικές διαφορές των χλωροπλαστών συγκλίνουν στο συμπέρασμα ότι τα δύο είδη φύλλων αντιπροσωπεύουν δύο διαφορετικούς τρόπους ζωής πάνω στο ίδιο φυτό (Christodoulakis, 1989).
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ:
0 comments:
Δημοσίευση σχολίου